تبلیغات
::وبلاگ قرآنی کوثر:: - نیم نگاهى به قلمرو علم در بیان قرآن
 
::وبلاگ قرآنی کوثر::

 پژوهش و دست‌یابى به مفاهیمى كه در حوزه علوم گوناگون در قرآن كریم بیان شده‌اند، نیازمند كاوش‌هاى عمیق و وسیع و روشمندى است كه علاوه بر اتقان، به واژه‌ها و الفاظ بسنده نكند، بلكه در معنا و مفهوم واژه‌ها، عبارت‌ها و پیام‌هاى قابل استفاده دقت شود و پس از مقایسه با اصول و بدیهیات عقلانى و احراز عدم مخالفت با آن‌ها با سایر گزاره‌هاى یقینى قرآنى، مورد استفاده قرار گیرد.
نیم نگاهى به قلمرو قرآن
قرآن كلام خدا و تجلّى اسم جامع، محیط و اعظم حق تعالى است كه همه اندیشه‌هاى حقیقت‌جو و خردورز را به دل‌سپارى فرا مى‌خواند: «كتابٌ انزلناه الیكَ مباركٌ لیدَّبَّروا آیاتِه و لیتذكَّرَ اولوالالباب.» (ص: 29) قرآن معجزه جاودانه رسول گرامى (ص) و تنها نسخه شفّاف و فرجامین وحى آسمانى است كه راه و رسم زندگى توحیدى و سعادت آفرین را به انسان مى‌آموزد: «یا ایُّها الّذینَ آمَنوا استجیبوا للّهِ و للرَّسولِ اذا دعاكم لما یُحییكم.» (انفال: 24 )
قرآن به عنوان پیام هدایت الهى براى انسان، همه ساحت‌هاى حیات مادى و معنوى را در برمى‌گیرد. در این كتاب جامع، تمام قلمروهاى زندگى مادى و معنوى، فردى، اجتماعى، اخلاقى و حقوقى، دنیایى و آخرتى و جز آن، از آغاز آفرینش و مبدأشناسى تا مسیر و برنامه زندگى و سرمنزل نهایى، همه مورد توجه تشریع الهى است. فضاى بى‌كران معارف قرآن در راستاى رسیدن انسان‌ها به كمال، از جنین تا جنان و از ملك تا ملكوت و از ذرّه تا كهكشان را فرا مى‌گیرد و در یك كلام، همه لوازم هدایت و تربیت انسان را در خود نهفته دارد: «و نزّلنا علیكَ الكتابَ تبیانا لكلِّ شى‌ءٍ.» (نحل: 89)
جایگاه علم در قرآن و روایات
از سوى دیگر، قرآن با برابر نهادن علم و برهان قطعى عقلى با وحى و نبوّت آسمانى و نیز هدایت و شهود عرفانى2 در جهت كشف حقایق و شناخت معارف و ارائه سه طریق به سوى مطلق علم3 و نیز سرزنش كسانى كه بدون بهره‌مندى از یكى از این راه‌ها به مجادله برمى‌خیزند (و مِن النّاسِ مَن یُجادلُ فى اللّهِ بغیرِ علمٍ و لا هدىً و لا كتابٍ منیرٍ.( )حج: 22 )و همچنین با تكیه بر منابع شش‌گانه شناخت و دعوت ضمنى به لزوم به كارگیرى آن‌ها، و نیز دعوت انسان‌ها به مطالعه آیات آفاقى و انفسى، به عنوان مهم‌ترین راه شناخت خدا، و با تكریم و بزرگداشت مقام علم4 و نكوهش جهل و جاهلان،5 ضمن ایجاد انگیزه براى كسب علم و معرفت، رویكرد علمى خود را نیز نمایان ساخته است.
در احادیث متعددى قرآن به عنوان كتاب حاوى علم و اخبار و هر آنچه در جهان رخ داده و خواهد داد6 مطرح مى‌شود، هرچند خرد آدمیان قادر به درك همه این علوم نباشد.7 بنابراین، یكى از ویژگى‌هاى ممتاز و منحصر به فرد قرآن كریم، عمق و ژرفاى شگفت‌آور آن است؛ چنان‌كه قرآن ناطق، امام على (ع) درباره آن فرمود: «و بحرا لا یُدركُ قعره.» و تاریخ نشان داده است كه راز جاودانگى و ماندگارى قرآن در جارى زمان، تازگى و طراوت همیشگى آن براى افكار و اندیشه‌هاى بشر همین عمق و ژرفاى آن است كه همچون دریاى بى‌كران، غوّاصان فكر و فهم را در خود مى‌پذیرد و هیچ‌گاه به نقطه پایان نمى‌رساند.
راز این حقیقت با عنایت به تشابه تجلّى با تجلّى‌كننده روشن مى‌شود. قرآن تجلّى خداست و مخاطب آن فطرت زوال‌ناپذیر آدمى در هر عصر و نسل و نژاد. بدین‌روى، پیام‌هاى قرآن در بردارنده محتوایى ژرف، فرازمانى، فرامكانى و جهان‌شمول هستند. از سوى دیگر، در چند قرن اخیر و در پى رشد چشمگیر علوم تجربى در غرب، بیش‌ترین معارضه با كتاب‌هاى آسمانى و متون دینى به نام «علم» صورت گرفته است. با التفات به بخش‌هاى گوناگون علوم، از اخترشناسى كوپرنیك و زیست‌شناسى داروین گرفته، تا روان‌شناسى فروید، ادعا بر این بوده كه برخى اكتشافات علمى، بعضى از آموزه‌هاى بنیادین كتاب‌هاى آسمانى را ابطال و یا - دست كم - تضعیف مى‌كنند و این ادعا موجب شد كه جمعى به جداكردن كامل حوزه‌هاى علم و كتاب‌هاى آسمانى روى آورند؛ مانند نظریات كانت، اگزیستانسیالیست‌ها و پوزیتیویست‌ها، و عده‌اى دیگر به توجیه و تأویل گزاره‌هاى متون دینى پرداختند تا بدین‌وسیله، از بى‌اعتبارى قطعى آن‌ها و سرخوردگى متدیّنان جلوگیرى كنند.
در جهان اسلام نیز یكى از پرسش‌هایى كه در ارتباط با قرآن مطرح شده مسأله رابطه قرآن به عنوان آخرین و كامل‌ترین هدیه آسمانى و علوم، یعنى محصول تلاش فكرى اندیشمندان جهان، اعم از علوم انسانى و علوم طبیعى است كه از مدت‌ها پیش، ذهن و فكر فرهیختگان را به خود مشغول ساخته و در عمل، افراط و تفریط هایى را در پى داشته است، به گونه‌اى كه برخى بیش از سیصد آیه قرآن را با علوم تجربى تطبیق كرده‌اند8 و در بسیارى موارد، ادعاى ارتباط تنگاتنگ قرآن را با علوم نموده‌اند و برخى دیگر هر نوع ارتباط قرآن با علوم را منكر شده و برداشت مطالب علمى از قرآن را تحمیل بر قرآن و «تفسیر به رأى» دانسته‌اند. گرچه بى‌انصافى است اگر تلاش‌هاى خالصانه و اعتدال‌گرایانه‌اى كه از سر دین‌دارى و عشق خالصانه به ساحت قرآن و حسّ دفاع از حریم آن و یا در جهت اثبات اعجاز علمى آن صورت گرفته است، نادیده انگاشته شود، اما به هر حال، مسأله رابطه قرآن و علوم مشكلى جدّى است و در این باره سؤالات و پرسش‌هایى اساسى مطرح مى‌باشند.
این سؤالات و نظایر این‌ها در زمینه برداشت گزاره‌هاى علمى از قرآن و زبان‌شناسى و نیز انتظار از قرآن و قلمرو آن و همچنین بحث‌هاى دیگرى كه در این زمینه مطرح هستند، نیازمند كاوش مستقلى مى‌باشند كه با استفاده از عقل و منطق و نیز به دور از هرگونه علم‌زدگى و پرهیز از قشریگرى و ظاهرنگرى و با جمع‌آورى دیدگاه‌هاى دانشمندان و نظریات جدید معاصر در مورد «هرمنوتیك» و مسائل زبان‌شناسى، تدوین اصول و مبانى روش تفسیر صحیح از متن جاودانه قرآن را ضرورى مى‌نمایند تا به عنوان مبنایى براى تمامى گروه‌هاى پژوهشى، قرآنى علمى در جهت برداشت‌هاى صحیح و مستند از قرآن و نیز معیارى براى سنجش و ارزیابى تحقیقات محققان مورد استفاده قرار گیرد و در نهایت، در بالندگى معرفت دینى و علمى و كشف حقیقت مؤثر بوده و پاسخى براى چالش‌ها بین برخى از دستاوردهاى علمى و باورهاى قرآنى باشد. بحث درباره خلقت و تكامل انسان كه منشأ آن را نه از خاك، بلكه از حیوان انسان‌نما مى‌داند و نظریه «روان‌كاوى فرویدى» كه حقایق آسمانى را عامل سركوب امیال دانسته، حقانیت آن را مخدوش مى‌سازد و نظریه كیهان‌شناسى نیوتن ماكس پلانك و «نسبیت» انیشتین با تلقّى جدید از علیّت و زمان كه نحوه ارتباط خداوند با جهان را متحوّل مى‌نماید و نیز پیشرفت‌هاى جدید رایانه‌اى و هوش مصنوعى یا كشف مولكول‌هاى DNAكه نگرش انسان‌شناسى قرآن را مخاطره‌آمیز مى‌نماید؛9 نمونه‌هایى هستند كه راه حل‌ها و پاسخ‌هایى درخور را طلب مى‌كنند.
راز ماندگارى قرآن
اما بدون تردید، به عنوان یك اصل موضوعى و مسلّم، پذیرفته شده است كه قرآن كریم تنها نسخه بى‌بدیل وحى الهى است كه از تحریف و تصرّف بشرى محفوظ مانده؛ اگرچه نقش اصلى و اساسى آن هدایت انسان و رساندن او به معارف حقیقى است و نازل شده تا آنچه را انسان‌ها در راه تكامل حقیقى، كه همان تقرّب به خداى متعال است، نیاز دارند به آن‌ها بیاموزد. این كتاب سترگ، با آن‌كه كتاب فیزیك، كیهان‌شناسى، زمین‌شناسى و مانند آن نیست و نیز در صدد بیان مسائل علمى نمى‌باشد، با این همه نه تنها با حقایق علمى و یافته‌هاى قطعى علمى (كه به قطع عقلى برمى‌گردند) تعارضى ندارد، بلكه اگر تعارضى هم به چشم مى‌خورد، ابتدایى و بدوى است و با دقت و تأمّل رفع مى‌شود. قرآن حاوى گزاره‌هایى از علوم نیز مى‌باشد و نكات علمى بسیارى را مطرح ساخته است10 كه به صراحت یا ظهور قابل برداشت مى‌باشند و با تازه‌ترین قوانین و نظریات اثبات شده علمى هماهنگی دارند؛ براى نمونه، مى‌توان به مواردى همچون حركت خورشید،11 حركت كوه‌ها و زمین،12 لقاح گیاهان 13و زوجیت آن‌ها،14 حرمت گوشت خوك و خون15 اشاره كرد.
این مفاهیم بیانگر واقعیت هستند، نه این‌كه طبق فهم و عرف زمانه ارائه شده باشند و مدار برداشت از قرآن بر محور كشف قصد و اراده الهى از آیات قرآن و معنادارى و فهم‌پذیرى متن آن است كه عقل، نصّ وحى،16 سنّت و منش پیامبر و امامان معصوم: و سیره جارى مسلمانان شاهد و گواه آن مى‌باشد. افزون بر این، اعتقاد به فهم‌ناپذیرى قرآن با توصیف‌هایى كه در آیات وحى براى قرآن آمده، مانند هدایت، موعظه، ذكر، شفا و نور ناسازگار مى‌باشد. بر این اساس، تفسیر وسیله‌اى براى نزدیك شدن و كشف معانى و مدلولات قرآن و فهم آن است و شرط انتساب سخنى به قرآن، آن است كه به گونه‌اى روشمند از متن قرآن كشف شود و نحوه استناد آن به متن نشان داده شود؛ زیرا قرآن اگرچه به هدف فهم مردم نازل شده، اما در عین حال، كتابى در نهایت فصاحت و بلاغت و شیوایى و مشحون از كنایه، استعاره، تمثیل، تشبیه، اشاره، رمز و بدایع ادبى است و نیز به اقتضاى فرایند نهضت اسلام و شكل‌گیرى جامعه اسلامى عصر پیامبر (ص) نازل شده و فهم آن مستلزم آگاهى نسل‌هاى بعدى از فضاهاى نزول آیات و آگاهى از قراین پیوسته و ناپیوسته متن قرآن مى‌باشد.
بنابراین، پژوهش و دست‌یابى به مفاهیمى كه در حوزه علوم گوناگون در قرآن كریم بیان شده‌اند، نیازمند كاوش‌هاى عمیق و وسیع و روشمندى است كه علاوه بر اتقان، به واژه‌ها و الفاظ بسنده نكند، بلكه در معنا و مفهوم واژه‌ها، عبارت‌ها و پیام‌هاى قابل استفاده دقت شود و پس از مقایسه با اصول و بدیهیات عقلانى و احراز عدم مخالفت با آن‌ها با سایر گزاره‌هاى یقینى قرآنى، مورد استفاده قرار گیرد.

و این مهم جز از عهده قرآن‌پژوهان ژرف‌اندیش و متخصص در گرایش‌هاى علمى ساخته نیست؛ كسانى كه از هرگونه افراط و تفریط و نیز سطحى‌نگرى و خودباختگى به دور بوده و از هرگونه تحمیل مطالب بر قرآن برحذر باشند و حریم قرآن، این آخرین سروش آسمانى را كه از ابعاد گوناگون مانند فصاحت، بلاغت، محتواى عالى، اخبار غیبى و علمى معجزه مى‌باشد، حفظ كنند؛ زیرا هرگونه تساهل و تسامح در فهم این متن مقدّس، درخور سخت‌ترین نكوهش‌هاست: «اَفَلا یتدَّبرونَ القرآنَ اَم على قلوب اقفالُها.» (محمّد: 24 ) روشن است كه استخراج مفاهیم علمى قرآنى بر اساس اصول و مبانى شناخته شده تفسیرى و نیز اصول و مبانى شناخته شده علمى، تلاش عمیق و همه‌جانبه این‌گونه متخصصان را مى‌طلبد. علاوه بر این، حقایق هزار لایه قرآن بر بال اندیشه و جان همگان فرود نمى‌آید و راه‌یابى به كنه و باطن آن ویژه صافى‌ترین جان‌هاست: «لا یَمَسُّه الاّ المطهَّرونَ»(واقعه: 79 ) و نیز علاوه بر محكمات، متشابهاتى دارد كه هضم آن درخور اندیشه فرهیختگان و نخبگان بشرى و راسخان در علم است: «و ما یعلمُ تأویلَه الاّ اللّهُ و الراسخون فى العِلم»(آل عمران: 7) و دیگران از پرتو نور وجود ایشان مى‌توانند از این فیض سرمدى بهره‌مند گردند.
چند نكته
در این‌جا، تذكر چند نكته ضرورى مى‌نماید:
1. قرآن كریم اگرچه به هدف فهم مردم از سوى خداى سبحان در قالب زبان مفاهمه عربى نازل شده و زبان آن عرفى است، با همان ویژگى وجود كنایه، استعاره، مجاز و... در آن ولى با همه این‌ها، وحى است و تو در تو و رازآلود، و نمودهایى از زبان رمزى، علمى و ادبى نیز در خود دارد. انسان‌ها در حد وُسع خود مى‌توانند از آن بهره بگیرند و آن را كشف كنند. تاریخ طولانى تفسیر، كه با صبغه‌هاى گوناگون به نگارش درآمده و قطعا هر تفسیر نكاتى در خود دارد كه دیگرى فاقد آن است، شاهد گویایى بر این ادعاست. از این‌رو، ضمن احتیاط كامل و دقت در صحّت و اتقان برداشت‌ها، نباید از شائبه تفسیر به رأى واهمه داشت،17 بلكه اهل فن در هر رشته‌اى باید با جرأت و شهامت با قرآن سخن بگویند و سؤالاتشان را مطرح كنند و با عقلانى‌تر كردن انتظاراتشان، پاسخ دریافت دارند.
2. با عنایت به عظمت قرآن كریم و حسّاسیت موضوع «رابطه قرآن و علوم»، لازم است محققان نازك‌اندیش توجه داشته باشند كه وحى قطعى مطابق با واقع و نفس‌الامر را نباید با علوم ظنّى متغیّر انطباق داد؛ زیرا پیامدى جز قرار دادن قرآن در معرض وهم و شك و از حجیّت انداختن این سند قطعى آسمانى ندارد. از این‌رو، باید از هرگونه برداشت از قرآن بدون در نظر گرفتن قراین عقلى و نقلى و هر نوع تحمیل نظریه بر قرآن و تأویل‌هاى غیر معتبر و نیز تفسیر قرآن به وسیله علوم ظنّى، كه اگرچه اطمینان‌آور است اما احتمال مقابل به صفر نمى‌رسد - چنان‌كه بیش‌تر مسائل اثبات شده علوم تجربى از این قبیلند - بپرهیزند.
تنها باید با استناد به مطالب قطعى علوم به فهم كامل‌تر و جامع‌تر قرآن پرداخت؛ علومى كه علاوه بر تجربه و آزمایش، كه اطمینان به آن از طریق تعمیم استقراى ناقص به دست مى‌آید، با برهان عقلى نیز اثبات شده باشد و نیز با ظاهر آیات قرآن و معناى لغوى و اصطلاحى واژه‌ها و قراین عقلى و نقلى هماهنگ باشد. و حقایق مجهول این كتاب آسمانى را كشف كنند و در اختیار حق‌جویان قرار دهند. و در صورت تأیید نشدن فرضیه‌اى از علوم تجربى با دلایل قطعى و در عین حال، موافقت آن فرضیه با ظواهرقرآن، مى‌توان آن را در حد احتمال ذكر كرد.


پى نوشت ها
1- علم به معناى آگاهى و دانستن در مقابل جهل و نادانى كاربردهاى گوناگونى دارد؛ از جمله: اعتقاد یقینى مطابق با واقع در برابر جهل بسیط و مركّب؛ مجموعه قضایایى كه مناسبتى بین آن‌ها در نظر گرفته شده؛ مجموعه قضایاى كلى، اعم از حقیقى و اعتبارى؛ و مجموعه قضایاى كلى حقیقى، حسى و تجربى .(Science)و در عرصه رابطه قرآن و علوم، علم به معناى علم تجربى، اعم از انسانى و طبیعى، در نظر گرفته مى‌شود كه شامل مسائل هستى‌شناسى، ریاضیات، هندسه، جامعه‌شناسى، زیست‌شناسى، مفاهیم طبیعى، كیهان‌شناسى، حقوق، پزشكى، گیاه‌شناسى، تاریخ و مدیریت مى‌شود.
2- عبدالله جوادى آملى، علوم انسانى - اسلام و انقلاب فرهنگى، ص 58.
3- محمدحسین طباطبائى، تفسیر المیزان، ج 28ص 212.
4- ماده «علم» به صورت‌هاى گوناگون 750بار در قرآن تكرار شده است. علّامه طباطبائى در این‌باره مى‌فرماید: «تجلیل و تمجیدى كه قرآن از علم و دانش نموده، در هیچ كتاب آسمانى دیگر یافت نمى‌شود.» (قرآن در اسلام، ص 92).
5- مجادله: 11 .
6- محمدبن یعقوب كلینى، اصول كافى، ج 1ص 59باب «الرد الى الكتاب و السّنّة و انّه لیس شى‌ءٌ من الحلال و الحرام و جمیع ما یحتاج الناس الیه الاّ و قد جاء فیه كتاب او سنّة.»
7- همان، ج 1ص 60ج 7ص 158.
8- محمدعلى رضایى اصفهانى، اعجاز علمى قرآن، ج 1ص 15.
9- عبدالحسین خسروپناه، كلام جدید، ص 335 با تلخیص.
10- برخى از فرهیختگان مسلمان اعتقاد دارند كه همه علوم و معارف بشرى از ظواهر آیات قرآن به دست مى‌آیند. براى نمونه، مى‌توان به امام محمّد غزّالى، امام فخر رازى، محمدبن ابى الفضل المرسى، بدرالدین زركشى، جلال‌الدین سیوطى، محمّد بن احمد اسكندرانى، از قدما و همچنین عده‌اى از متأخّران همچون شیخ محمد عبده شاگرد برجسته سید جمال‌الدین اسدآبادى، و طنطاوى و كواكبى و استاد جوادى آملى - البته با تبیین‌هاى مختلف - اشاره كرد و نیز دینورت، دانشمند اروپایى كه مى‌گوید: «واجب است اعتراف كنیم كه علوم طبیعى، فلكى، فلسفه و ریاضیات، كه در اروپا اوج گرفت، عموما از قرآن اقتباس شده است، بلكه اروپا شهرى براى اسلام است. (سید على‌اكبر صداقت، كتاب قرآن و دیگران، با مقدمه دكتر بهشتى، قم، چاپ و نشر روح، ص 22).»
11- یس: 41 - 38.
12- نحل: 89.
13- حجر: 22.
14- یس: 36.
15- بقره: 173.
16- فخر رازى 14آیه از قرآن را به عنوان دلیل فهم‌پذیرى آن ذكر مى‌كند. (التفسیر الكبیر، ج 2ص 3).
17- امام خمینى (ق)- یكى از حجب، كه مانع از استفاده از این صحیفه نورانیه است، اعتقاد به آن است كه جز آن‌كه مفسّرین نوشته یا فهمیده‌اند كسى را حق استفاده از قرآن نیست و تفكر و تدبّر در آیات شریفه را به تفسیر به رأى، كه ممنوع است، اشتباه نموده‌اند و به واسطه این رأى فاسد و عقیده باطله، قرآن شریف را از جمیع فنون استفاده عارى نموده و آن را به كلى مهجور نموده‌اند. (آداب الصلاة، ص 110 ). 
 
 
منبع:مؤسسه ام الكتاب 
 نویسنده: على رضایى بیرجندى  



نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
نظرات ()
دوشنبه 1 خرداد 1396 08:08 ب.ظ
Does your blog have a contact page? I'm having problems locating
it but, I'd like to send you an email. I've got some recommendations for your blog you might be interested in hearing.
Either way, great blog and I look forward to seeing it develop
over time.
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 06:38 ق.ظ
Way cool! Some very valid points! I appreciate
you writing this article plus the rest of the website is very
good.
یکشنبه 3 خرداد 1388 11:05 ب.ظ
سلام
مطالب جالب ومفیدی دارید
تبادل لینک میکنید؟

افسانه جومونگ
http://jumong.tafrihi.com
جدیدترین عکسهای خنده دار
http://fun.tafrihi.com
جدیدترین پیامک ها
http://sms.tafrihi.com
منبع مقالات رایگان
http://article.tafrihi.com
جدیدترین جوک ها
http://joke.tafrihi.com
لطفا ابتدا لینک مارا گذاشته وبعدخبردهید
------
همچنین اگر سایت با رنک 3به بالا دارید طبق شرایط لینک زیر تبادل لینک انجام میدیم
http://www.tafrihi.ir/archives/000103.php
-------
همچنین با وبلاگهایی که تازه شروع به کار کردند(حداقل 10پست) یاهر رنک وبازدیدی دارندواگر لینک "www.tafrihi.com" رو با نام
"بهترین سایت تفریحی برای جوانان ایرانی"
بگذارند دراین قسمت
http://www.tafrihi.com/list/
که به معرفی سایت ها ووبلاگها میپردازیم وبازدید خوبی هم از گوگل دارند ورنک2 دارد شمارا دراینجا معرفی میکنیم
اگر میخواهید لینکتان در قسمت معرفی سایتها قرار بگیرید حتما لینک مارا به همین عنوان قرارداده ودر ایمیل اعلام کنید که برای قسمت معرفی در لینک معرفی سایت ها
www.tafrihi.com
-------
حتما به ما سر بزنید امدیوارم خوشتان بیاید
خداحافظ
یکشنبه 3 خرداد 1388 10:57 ب.ظ
salam
mataleb az nazare mohtava besiyar ali bod vali say konin dar har posti ke mizarin matlab ta hade emkan kholase bashe entori tarftarane bishtari peyda mikonin
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر





صفحات جانبی
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی